Jerzy Jaros: Górnictwo węglowe w rejonie Małej Dąbrówki

W 1964 r. w Wiadomościach Górniczych opublikowano dwa artykuły, w których Jerzy Jaros, znany historyk górnictwa węglowego, przedstawił dzieje kopalń w rejonie Dąbrówki Małej (1). Pełny tekst artykułów zamieściłem poniżej, a pozyskałem go ze zbiorów Biblioteki Naukowej Głównego Instytutu Górnictwa w Katowicach. Pracownikom czytelni i wypożyczalni Biblioteki GIG dziękuję za okazaną pomoc :) Praca Jerzego Jarosa posłuży jako źródło dla wpisów traktujących o kopalniach węgla kamiennego w Dąbrówce Małej.

Pierwsze pole górnicze w Małej Dąbrówce zostało nadane w 1826 r., ale przez kilkadziesiąt lat „leżało odłogiem”. W dniu 21.10.1836 aptekarz mysłowicki Fengler dokonał zgłoszenia górniczego na pole Szczęście Luizy, położone bardziej na wschód, w pobliżu Roździenia. Pole to zostało nadane już po jego śmierci, w 1838 r., przy czym właścicielem został Józef Heintze z Dębu, określany w dokumentach jako przedsiębiorca górniczy i hutniczy. W następnym roku przebito szyb Jakub głębokości 24 m i rozpoczęto eksploatację górnego pokładu węgla, mającego ok. 4,5 m grubości. Eksploatacja odbywała się systemem filarowym z zawałem. Urobek dowożono pod szyb za pomocą popychanych przez wozaków platform, jadących po drewnianych torach. Na platformach tych ustawiano skrzynie, z których każda miała pojemność 2 beczek (ok. 370 kg węgla). Skrzynie te wyciągano następnie na powierzchnię ziemi za pomocą kołowrotów. W podobny sposób, za pomocą ręcznych kołowrotów i beczek, usuwano również z wyrobisk dopływającą wodę.

Tramwaj w Dąbrówce?

Koniec wieku XIX to początek komunikacji tramwajowej na Górnym Śląsku. Wiele z wówczas wytyczonych tras przetrwało do dnia dzisiejszego. Wspomnę tylko, że w Katowicach pod koniec 1896 r. oddano do eksploatacji połączenia Katowice - Alfred - Siemianowice Śląskie oraz Katowice - Dąb - Królewska Huta, w 1899 r. uruchomiono linię Katowice - Załęże - Hajduki - Królewska Huta, a w 1900 r. tramwaje kursowały już na trasie Katowice - Zawodzie - Szopienice - Mysłowice (1).

Okazuje się, że tramwaje mogły pojawić się również w Dąbrówce Małej. W 1898 r. przedsiębiorstwo Schikora&Wolff zamierzało zbudować zelektryfikowaną linię tramwajową na trasie Zawodzie - Bogucice - Pniaki - Huta Laura - Bytom. Połączenie miało posiadać jeszcze dwa odgałęzienia: Pniaki - Dąbrówka Mała - Burowiec oraz Bańgów - granica rosyjska. (2) Projekt linii, ukończony we wrześniu 1899 r., zaznaczono na mapie przeglądowej powiatów tarnogórskiego, bytomskiego, zabrskiego i katowickiego z 1903 r. (powiaty te powstały w 1873 r. z podziału dawnego powiatu bytomskiego). Fragment obejmujący Dąbrówkę Małą (Klein Dombrowka) publikuję poniżej. Istniejącą wówczas sieć tramwajową zaznaczono na mapie czerwoną linią ciągłą, zaś trasy planowane (Strassenbahn projektirt) linią przerywaną (3).

Fragment mapy z 1903 roku z zaznaczoną siecią tramwajową - istniejącą i projektowaną (3).

Zatem projektowana linia główna miała bieg swój zaczynać w Zawodziu i prowadzić dzisiejszymi ulicami Bogucicką, Markiefki, Leopolda, Siemianowicką, aże do granicy Dąbrówki Małej z Siemianowicami, by dalej przez Siemianowice dotrzeć do Bytomia. Na mapie zaznaczono również planowane odgałęzienie biegnące od linii głównej (na wysokości mniej więcej ulicy Żwirowej) ulicą Strzelców Bytomskich i Hallera, do istniejącej już linii tramwajowej w Burowcu. Ostatecznie plan połączenie Zawodzia z Bytomiem i "otoczenia" Dąbrówki torami tramwajowymi nie doczekał się realizacji. Stety czy niestety?

Wróćmy jeszcze do mapy i zauważmy interesujący szczegół, a mianowicie tor kolejowy biegnący wzdłuż dzisiejszej ulicy Grzegorzka, aże do kopalni Morgenstern. Tor musiał zostać wkrótce zlikwidowany, skoro na mapie górniczej (Floetzkarte) z podobnego okresu już go nie zaznaczono. Tor odnajdziemy również na mapach nieco starszych, z 1882 i 1891 r. (mapy dostępne w Mapniku).

---

Źródła:
(1) Krzysztof Soida, Komunikacja tramwajowa w aglomeracji katowickiej: 100 lat tramwaju elektrycznego, Przedsiębiorstwo Komunikacji Tramwajowej i Wydawnictwo "Stapis", Katowice 1998, s. 191.
(2) Krzysztof Soida, Zbigniew Danyluk, Przemysław Nadolski, Tramwaje górnośląskie. T. 1 - Tramwaje katowickie do 1945 roku, Wydawnictwo Eurosprinter, Rybnik 2010, s. 116-117.
(3) Übersichtskarte der Kreise Tarnowitz, Beuthen, Zabrze und Kattowitz, 1903 r. (rok wydania ustalony na podstawie Google Książki), dostępna w Mapsterze.

Osobom zainteresowanym historią górnośląskich tramwajów polecam, prócz ww. literatury, także:

• Krzysztof Soida, Zbigniew Danyluk, Przemysław Nadolski, Tramwaje górnośląskie. T. 2 - Tramwaje katowickie po 1945 roku, Wydawnictwo Eurosprinter, Rybnik 2012.
• Krzysztof Soida, Koleje wąskotorowe na Górnym Śląsku: od czasów najdawniejszych do 1990 T.1 - Dzieje kolei wąskotorowych. Cz. 1., Wydawnictwo "Śląsk", Katowice 1996.
• Forum o Tramwajach Śląskich - http://www.forum.tramwaje.slask.pl/index.htm

Kosiarz na łące, czyli o herbie Dąbrówki Małej

Dziś zdań kilka, abo więcej, na temat herbu Dąbrówki Małej. Tak jak figury św. Barbary i św. Floriana w parafialnym kościele przypominają nam o górniczo-hutniczej przeszłości Dąbrówki, tak jej godło wskazuje na niegdysiejszy, wiejski charakter osady.
Herb, jak zauważył prof. Marian Gumowski, jest wyrazem samorządu. W miastach powstawał więc dopiero po lokacji, czyli po nadaniu prawa miejskiego, a we wsiach po otrzymaniu przez nie samorządu, a więc sołectwa i rady gminnej. Wtedy gmina stawała się jednostką zdolną do działań prawnych, wobec czego musiała mieć kancelarię, a to powodowało konieczność sprawienia pieczęci. Pieczęć zaś winna była mieć na stemplu wyryte jakieś godło, danej wsi odpowiadające, oraz legendę zawierającą nazwę miejscowości (gminy) i powiatu (1).

Herb Dąbrówki Małej umieszczony na elewacji remizy Ochotniczej Straży Pożarnej (2013).

Najstarsza znana pieczęć Dąbrówki Małej pochodzi z inwentarza parafii bogucickiej, sporządzonego 26 marca 1816 roku. Pieczęć odcisnął na dokumencie ówczesny sołtys gminy. Godło przedstawia wieśniaka w przewiązanej w pasie koszuli i kapeluszu na głowie koszącego trawę, zaś legenda zawiera napis: GEM. KLEIN DOMBROWKA (2).

Calineczka z Dąbrówki Małej

Dzięki uprzejmości Pana Marka Szołtyska, znanego popularyzatora historii i kultury Górnego Śląska, publikuję rozdział książki Bojki śląskie: Colineczka z Dąbrówki Małyj (1). Informacje o Bojkach i wielu innych książkach Pana Marka, dostępnych w księgarniach i bibliotekach (m.in. w filiach Miejskiej Biblioteki Publicznej - nr 20 w Dąbrówce i nr 36 w Burowcu), znajdziemy na stronie Wydawnictwa "Śląskie ABC".  Wracając zaś do historii Calineczki z Dąbrówki...

Sto lot tymu, w małym familoku w Dąbrówce Małyj kole Katowic, urodziła sie mało dziołszka, Celinka. Normalno rzecz - pedzioł by kto - yno że ta dziołszka niy poradziyła urosnąć.

Nojprzod, jak była jeszcze modo, to wszyscy godali: „Przidzie na nia czas, to urośnie. Śmignie w góra, że ani niy bydymy wiedzieć kiedy!” Jedni obrocali to w błozny: „Ja, ja - padali - jak sie urodziyła we Dąbrówce Małyj, to je mało. Bestoż lepij by jej było we Dąbrówce Wielgij!” A jeszcze inni godali: „Nasza Celineczka, je choby ta maluśko „Calineczka” z bojki Jona Christiana Andersyna!” Skuli tego nazywali ją - tak po śląsku - „Colineczka”.

Mijały tydnie, miesiące i roki. Nasza Colineczka, jako nojmyńszo, siedziała we szkole czy kościele dycki w piyrszyj ławce. W końcu blank przestała róść. No, niy była zaś aże tako mało - jak we tyj bojce - ale jak urosła do wysokości 50 coli, czyli kole 125 cyntymetrów, to sztopła i na tym był koniec.

Dzisioj we Dąbrówce Małyj nikt już niy pamiynto o „Colineczce”. Na cmyntorzu jeszcze niydowno był jej grób z napisem „Celina W. *1906 - +1927”. Została po Colineczce yno ta jedyno fotografka. Aly niy moga wom pedzieć skąd ją mom, bo to tajymnica! Zdjęcie z 1926 roku. (1)

Colineczka - jak ij przibyło lot - to zrobiyła sie tyż trocha inno po gymbie - no bo to była tako choroba... Bostoż rodzina zaczła sie ij gańbić przed cołką Dąbrówką. A gańba zrobiyła sie jeszcze wiynkszo, jak Colineczka chciały wziąć do sia cyrkuśnicy, kerych cyrk przyjechoł na wystympy do Szopiynic. Chcieli wziąć dziołcha za liliputa, karła, cwerga, czyli chcieli ją na klauna... Rodzina Colineczki niy dała, ale tyż od tego czasu niy puszczali dziołchy ku ludziom. Niy posyłali do kościoła, do sklepu, na odpusty, a jak prziszoł kto w gościna abo ksiądz po kolyndzie, to zawiyrali ją w drugij izbie, abo w komorze i kozali siedzieć cicho. Tako to była gańba!

Jak Colineczka miała 20 lot, to wyglądała już jak staro baba. Bestoż dugo niy pożyła i umrziła za młodu. Dzisioj nikt już niy pamiynto o Colineczce, bo po pogrzebie rodzina spolyła wszystkie ij malutkie oblyczki i zdjyncia. Tak jakby grzychym było być małym, szpetnym i chorym.

---

Warto zajrzeć:

• www.slaskie-abc.com.pl - strona wydawnictwa Marka Szołtyska - informacje o autorze, książkach, Śląsku, słowniczek gwarowy
• www.dziennikzachodni.pl/opinie/marekszoltysek/ - felietony Marka Szołtyska publikowane w Dzienniku Zachodnim
• http://goo.gl/Sv4RiA  - odcinki programu "S2 Śląsk", emitowanego w Telewizji Silesia

---

Źródła:
(1) Marek Szołtysek, Bojki śląskie czyli uczymy sie... bojać śląskie bojki, czytać po śląsku, bawić śląskimi graczkami, malować i kryklać, Wydawnictwo "Śląskie ABC", Rybnik 2006, s. 9.

Dzisiejsza Dąbrówka w obiektywie Rudolfa Rocksteina

Podobnie jak w roku 1962, tak i w roku bieżącym, dnia 8 maja, Pan Rudolf Rockstein sfotografował Dąbrówkę Małą z wieży kościoła św. Antoniego. Poniżej zamieszczam kilka zdjęć z tej sesji. Wszystkie fotografie (jest ich blisko trzydzieści) udostępniono w portalu Nasza Klasa, w galerii profilu Herb Dąbrówki Małej (1). Galeria, prócz zdjęć, zawiera także opisy, komentarze i wspomnienia mieszkańców.

Oglądając fotografie z 1962 oraz 2013 roku dostrzegamy, jak przez ponad 50 lat zmieniła się nasza dzielnica. "Wyrosły" między innymi Elektrociepłownia Katowice, Osiedle im. Ks. Konstantego Michalskiego i nowy budynek Szkoły Podstawowej nr 47 (obecnie wraz z Miejskim Przedszkolem nr 58 tworzy Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3 w Katowicach). Dąbrówkę i Burowiec rozdzieliła droga krajowa nr 86. W miejscu, w którym ongiś stała "żółta" Szkoła Podstawowa "wylądowała" Biedronka. Pola przy dworze ustąpiły miejsca galerii wyposażenia wnętrz TTW HOME. Zadrzewiono tereny pod Milowicami...

Jednak zdjęcia zarejestrowały tylko zmiany w "wyglądzie" Dąbrówki. Wiele zmian zaszło również w życiu jej mieszkańców. Jak Dąbrówka Mała będzie wyglądała za kolejne półwiecze? W 2063 roku? Jeśli ten blog będzie wtedy jeszcze istniał, proszę o odpowiedź w komentarzach :)

---

Źródła:
(1) Galeria profilu Herb Dąbrówki Małej w portalu Nasza Klasa: http://nk.pl/profile/10900356/gallery