Towarzystwo Śpiewu im. "Wanda" w Dąbrówce Małej

Zapewne nie tylko ja, w drodze do Bogucic, często zwracam uwagę na tablicę wmurowaną w ścianę domu przy ulicy Le Ronda 56. Napis sprzed bez mała siedmiu dekad głosi:

1912-1947
DLA CIEBIE ŚPIEWAMY O POLSKO
W TYM DOMU W ROKU 1912 ZOSTAŁO ZAŁOŻONE TOW. ŚPIEWU WANDA

Niniejszy artykuł poświęcony będzie właśnie Towarzystwu Śpiewu "Wanda" w Dąbrówce Małej (1). Skróconą historię chóru oparłem na materiałach Jana Fojcika, wybitnego działacza na niwie śląskiej pieśni. Następnie przytoczyłem obszerny artykuł z jednodniówki wydanej z okazji 20-lecia Towarzystwa oraz reportaż z obchodów tejże rocznicy. Na zakończenie zamieściłem wybrane fragmenty ze wspomnień Józefa Bortla, prezesa chóru "Wanda" w latach 1928-1934.

Dom przy ulicy Le Ronda 56. W mieszkaniu Państwa Płonków w 1912 roku powstał chór "Wanda", o czym przypomina tablica pamiątkowa.

Chór mieszany "Wanda" powstał 14 stycznia 1912 roku i do Związku Śląskich Kół Śpiewaczych (istniejącego od 1910 r.) przystąpił w lutym tegoż roku. Chór założono w mieszkaniu gorliwego opiekuna zespołu Jana Płonki (dom przy ulicy Le Ronda 56 w Dąbrówce Małej). Obok kilku działaczy, którzy w tym czasie byli już członkami chóru "Lira" w Bogucicach, współzałożycielem był również prezes Związku Michał Wolski. Pierwszym prezesem chóru był Kleofas Szeliga, dyrygentem krótki czas Józef Łukaszczyk, następnie Jakub Papczok i Teodor Lewandowski. Działalność zespołu była od początku ożywiona, bo już w pierwszych miesiącach organizowano obchody patriotyczne oraz brano udział w imprezach innych towarzystw śpiewaczych. Jeszcze tego samego roku - 16 maja 1912 - chór wziął udział w Zjeździe Związku Śląskich Kół Śpiewaczych na Zadolu (obecnie dzielnica Katowic), gdzie wykonał skoczną piosnkę "Była babuleńka" (2). 8 września 1912 roku odegrano przedstawienie amatorskie w "Reichshalle" w Katowicach (obecnie Filharmonia Śląska). Ponieważ odbywano lekcje w mieszkaniach prywatnych, policja pruska nie mogła chórowi wiele szkodzić, za to wywierano nacisk na członków ze strony pracodawców, grożąc wyrzuceniem z mieszkań służbowych tych, którzy nie opuszczą szeregów chóru. W okresie założenia chór liczył 55 członków, w 1930 roku 66, zaś w 1939 roku 135. Działalność zawieszoną z chwilą wybuchu I wojny światowej wznowiono we wrześniu 1917 roku, pozyskawszy jako dyrygenta Jana Hornika z Bogucic. Zarząd chóru składał się w tym czasie z samych kobiet. W okresie plebiscytowym pracowano z przerwami, raz z powodu terroru bojówek niemieckich, później z powodu czynnego udziału członków w powstaniach. W 1919 roku powstało w Dąbrówce Małej, staraniem członków "Wandy", towarzystwo gimnastyczne "Sokół". W czerwcu 1920 roku odegrano na Górze Św. Anny przedstawienie amatorskie połączone z produkcjami chóru. Od 1922 do 1928 funkcję dyrygenta pełnili kolejno: Józef Rzeźniczek, Wojciech Łabuś, Emil Miłek, Franciszek Wanot, Marta Cholewówna, Alfred Skowronek, Konrad Wróbel, Ludwik Kiszała, Augustyn Jeszke, Paweł Szwarc, Wojciech Bywalec i Teodor Lewandowski. Ciągła zmiana dyrygentów nie wpływała dodatnio na rozwój zespołu, który też w tych latach bardzo podupadł. Od 1928 do 1932 roku dyrygentem był Paweł Pietrek z Siemianowic, pod którego batutą chór się zaczął odradzać. Na dalszy rozwój zespołu decydująco wpłynął także urzędujący w tych latach prezes Józef Bortel. Od 1934 roku funkcję dyrygenta pełnił Bernard Strużyna (funkcję tę pełnił do 1953 roku). Z większych imprez zorganizowanych przez "Wandę" należy wymienić następujące wieczory pieśni: 20 listopada 1927, 2 lutego 1929, 20 lutego 1931 i 4 grudnia 1938 roku. W ramach obchodu 20-lecia istnienia oraz poświęcenia sztandaru w dniu 17 stycznia 1932 roku chór wykonał "I Litanię Ostrobramską" Stanisława Moniuszki. Rocznicę 25-lecia w październiku 1937 roku połączono z uroczystym odsłonięciem w Dąbrówce Małej Pomnika Powstańców Śląskich. Podczas pierwszych zjazdów śpiewaczych na Zadolu (do 1914 roku) chór występował 4 razy, w latach międzywojennych - 14 razy, a od 1946 roku jeszcze 4 razy. Po wojnie działalność wznowiono we wrześniu 1945 roku. Do zespołu należało 75 śpiewaków. W czerwcu 1947 roku w związku z 35-leciem chóru odbyła się akademia i festyn śpiewaczy. Z tej też okazji wmurowano tablicę pamiątkową w ścianę domu, w którym został założony chór (3). W lipcu 1949 roku koncertowano wspólnie z chórem "Echo" z Mysłowic. W maju 1950 roku zorganizowano wieczór pieśni. W październiku 1951 roku urządzono koncert w ramach Festiwalu Muzyki Polskiej. W 1952 roku chór koncertował również w Szopienicach. W 1950 roku działalność chóru oparto na świetlicy kopalni "Siemianowice", a w 1951 roku próbowano współpracować z klubem fabrycznym Zakładów Cynkowych w Szopienicach, jednak starania te nie dały oczekiwanych rezultatów. Chór w 1953 roku zawiesił działalność i po bezowocnych próbach wznowienia pracy został skreślony z listy członków Zjednoczenia Polskich Zespołów Śpiewaczych w październiku 1955 roku (4).

Chór mieszany "Wanda" w Małej Dąbrówce (1920 r.).
Źródło zdjęcia: Rajmund Hanke, Śpiewacy śląscy - fotografia XX wieku (5).

W niedzielę 17 stycznia 1932 roku śpiewacy z "Wandy" i mieszkańcy Małej Dąbrówki uroczyście obchodzili 20. rocznicę powstania chóru. W wydanej z tej okazji jednodniówce znalazł się artykuł traktujący o historii towarzystwa do roku 1932, opracowany przez ówczesnego prezesa chóru Józefa Bortla. Jego oryginalną treść (ze wstępem Augustyna Arendarczyka) przytoczyłem poniżej (6):

Ptaki w Dąbrówce Małej i okolicach

Niniejszy wpis jest zalążkiem szerszego opracowania o ptakach występujących w Dąbrówce Małej i jej okolicach. Z czasem artykuł będzie uzupełniany o nowe treści. Cieszę się, że na łamach bloga mogę połączyć zainteresowania Dąbrówką Małą i ptakami.

Zbliża się wiosna, wyśmienita pora do obserwacji ptaków. Samczyki poczynają głośno oznajmiać swój rewir, wabić samiczki i odstraszać rywali. Pięknie ubarwione w okresie godowym ptaki łatwiej dojrzeć, bo roślinność dopiero się zieleni i liście nie przeszkadzają w obserwacji. Już zimą warto przyglądać się ptakom, by zauważyć zmiany, jakie zachodzą wraz z nastaniem wiosny. Śmielej odzywają się tedy ptaki, które zimowały, a prawdziwy gwar nastaje wraz z powrotem gatunków, które zimę spędziły w cieplejszych miejscach. Do ptasiej orkiestry dołączają kolejne wędrowne gatunki. Niektóre wracają wcześnie (np. zięba, pierwiosnek), na inne zaś trzeba czekać nawet do maja (np. wilga, dziwonia).

Z ksiąg metrykalnych parafii w Czeladzi (1600-1750)

Serwis internetowy FamilySearch.org gromadzi setki zdigitalizowanych ksiąg metrykalnych z całego świata. To niebywała gratka dla historyków i osób poszukujących informacji o przodkach. Ja zainteresowałem się księgami parafii św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Czeladzi, do której należała ongiś nasza Dąbrówka (podobnie jak Milowice, Siemianowice, Wojkowice, Przełajka). Spośród dostępnych mikrofilmów przejrzałem wpisy w księgach chrztów (urodzeń), ślubów i zgonów z lat 1600-1750. Szczególną uwagę zwróciłem na księgi chrztów. Zawierają one bowiem najstarsze dane (od roku 1600, ale niestety brakuje wpisów m.in. z lat 1611-1652; akta ślubów dostępne są od 1651 r., zaś akta zgonów od 1734 r.), a na ich kartach osoby często występują wielokrotnie (jako rodzice, rodzice chrzestni), co umożliwia porównywanie pisowni ich nazwisk, miejscowości pochodzenia itp. W księgach szukałem głównie informacji o dawnych mieszkańcach Dąbrówki Małej. Przy okazji udało się pozyskać ciekawe informacje o sąsiednich miejscowościach (Milowice, Sadzawki, Czekaj). Efektem przeglądu są poniższe artykuły, do lektury których serdecznie zapraszam.

Hotel dworcowy, kawiarnia Pietrzyby i ratusz z balkonem

Za sprawą dwóch pocztówek Pana Lecha Szufy - któremu dziękuję za ich udostępnienie - kolejny raz możemy spojrzeć na Dąbrówkę Małą sprzed ponad stu lat.

Pierwsza pocztówka przedstawia hotel dworcowy w Dąbrówce Małej (Bahnhofshotel), czyli budynek przy obecnej Alei Niepodległości 1, fragment zabudowy Burowca (budynki położone przy Hallera 38 i 40, naprzeciwko ulicy Konnej) oraz kopalnię węgla kamiennego "Georg" (1). Na prawo od hotelu widzimy jeszcze dom przy ulicy Le Ronda 11. Został on dokładniej przedstawiony na następnej pocztówce.

Dąbrówka Mała (Klein Dombrowka) i Burowiec (Burowietz) na pocztówce z początku XX wieku.
Ze zbiorów p. Lecha Szufy.

Budynek przy Alei Niepodległości 1, czyli dawny hotel dworcowy w Dąbrówce Małej (2014).
Starsi mieszkańcy Dąbrówki pamiętają, że w budynku mieściła się restauracja, którą prowadził Stefan Skrzypiec
(przed wojną Józef Przybyła), oraz przedszkole.

Druga pocztówka, młodsza od poprzedniej (2), przedstawia kawiarnię Mikołaja Pietrzyby (3) i przylegający do niej ogród. Kawiarnia mieściła się w budynku przy ulicy Le Ronda 11, w bezpośrednim sąsiedztwie ratusza gminnego (Le Ronda 16), którego fotografię również zamieszczono na pocztówce. Zwróćmy uwagę, że nad wejściem do ratusza znajdował się kiedyś balkon, a budynek okalało ogrodzenie.

Dąbrówka Mała (Eichenau) na pocztówce z początku XX wieku.
Ze zbiorów p. Lecha Szufy.

Dom przy ulicy Le Ronda 11 mieścił dawniej kawiarnię Mikołaja Pietrzyby (2014).

Podług informacji z przedwojennych ksiąg adresowych Mikołaj Pietrzyba prowadził również piwiarnię (4). Być może w jego lokalu serwowano piwa ze składu Karola Kolbe (5), w tym piwo słodowe warzone w siemianowickim browarze (6).

Etykieta piwa słodowego z siemianowickiego browaru.
Źródło: http://zsir.ia.polsl.pl/hosil/etykiety_exp.htm

Hotel dworcowy i ratusz z balkonem zostały umieszczone na poniższej pocztówce z 1917 roku, sprzedanej niedawno na aukcji ebay.de. Kompozycję dopełniają fotografie kościoła św. Antoniego, plebanii oraz dworca kolejowego (widok od strony Alei Niepodległości).

Pocztówka z Dąbrówki Małej (dawn. Eichenau) z 1917 roku. Źródło: ebay.de.

---

Źródła i przypisy:

(1) Kopalnia "Jerzy" (unieruchomiona w 1928 r.) była położona na terenie, na którym obecnie znajdują się m.in. restauracja McDonalds i salon samochodowy Hyundai przy Alei Roździeńskiego 214.
(2) Na pocztówce użyto nazwy miejscowości Eichenau, którą ok. 1905 r. wprowadzono w miejsce nazwy Klein Dombrowka.
(3) Adressbuch für Kattowitz und Umgegend, Kattowitz 1910, s. 78 (268): "Pietrzyba Nikolaus, Hausbesitzer, Kattowitzerstrasse 11", por. także Adressbuch Oberschlesien Russisch-Polen Oest.-Schlesien 1914/15, Gleiwitz 1915, s. 165.
(4) Por. Skorowidz branż przemysłu, handlu, finansów, rzemiosła i zawodów wyzwolonych. Województwo Śląskie, 1929/30, s. 192 oraz Księgi Adresowe Polski z lat 1926-1930.
(5) Hurtownia piwa Karola Kolbe w Dąbrówce Małej wymieniona jest w Adressbuch Oberschlesien Russisch-Polen Oest.-Schlesien 1914/15, Gleiwitz 1915, s. 165, Księgach Adresowych Polski z lat 1926-1930 oraz Skorowidzu branż przemysłu, handlu, finansów, rzemiosła i zawodów wyzwolonych. Województwo Śląskie, 1929/30, s. 191.
(6) Więcej o browarze w Siemianowicach Śląskich w artykule Romana Żyły: Historia browaru Siemianowice-Laurahütte, "Krajoznawca Górnośląski" nr 19 (XII 2004), Regionalna Pracownia Krajoznawcza PTTK w Katowicach.

Dąbrówka w dziedzinie rodu Hunter von Grandon

Wiemy już, że 16 lipca 1667 r. Dąbrówka Mała została nabyta przez Jakuba Czarnowskiego z Czarnocina Cellarego. Akt kupna podpisała w imieniu syna Elżbieta z Ostromęcka Cellara. Dwadzieścia trzy lata później Elżbieta (1) odsprzedała Dąbrówkę Kacprowi Hunterowi z Grandonu. Nowy właściciel był szkockim szlachcicem, który osiadł na Śląsku ok. 1664 r. Piastował urzędy poborcy podatkowego, sędziego ziemskiego i starosty ziemskiego w państwie bytomskim (2). W końcu XVII wieku w skład jego dóbr wchodziły Repty, Stare Tarnowice, Opatowice, Siemianowice, Bytków i Dąbrówka Mała (3).

Herb rodu Hunter von Grandon według Arkadiusza Kuzio-Podruckiego (4).

30 czerwca 1690 r. we wsi Dąbrówka został podpisany dokument (5), w którym Elżbieta z Ostromęcka Generałowa Cellara a na Dąbrówce sprzedaje Kacprowi Hunterowi z Grandonu na Reptach i Bytkowie, sędziemu ziemskiemu państwa bytomskiego, "wieś Dąbrówkę w kraju i państwie bytomskim leżącą" z folwarkiem (dvorem panskim), sadami (scepnicami), zagrodami (ohradami), inwentarzem (dobytkami), polami uprawnymi i nieuprawnymi (rolami oranemi y neoranemi), ogrodami (zahradami), lasami, wodami (tokami), łąkami, dąbrowami, z poddanymi osiadłymi i nieosiadłymi, daninami (platy), ospami (6), stawami (rybniki), sadzawkami (rybnistemi), prawem do warzenia piwa, palenia gorzałki i sprzedaży (wyszynkowania) tychże trunków, jak też wszelkimi pożytkami i powinnościami za kwotę 1375 talarów miejskich. Obok sprzedającej (prodavatelkini) i kupującego (kupitela) dokument podpisali Stanisław Kozaczowski, Wacław Ohm Januszowski, Fryderyk Blacha i Franciszek z Przeremby Przerembski.

Akt sprzedaży Dąbrówki Małej z 30 czerwca 1690 r. (5) (kliknij miniaturę by powiększyć).

Kacper Hunter von Grandon z żoną Anną Felicjaną z Ohm Januszowską mieli synów Bogusława, Karola Wacława, Kacpra Młodszego i córkę Ewę Elżbietę. Bogusław przejął Bytków i Dąbrówkę Małą, Karol Wacław Repty, a Kacper Młodszy podgliwickie wioski Szałszę i Czekanów (3). Z Bogusławem wiąże się pismo z 4 grudnia 1714 r. (7), z którego wynika, że przekazał Dąbrówkę Małą Janowi Kamieńskiemu ze Świętochłowic. W owym piśmie, sporządzonym po śmierci Bogusława, żona Barbara Renata "przedtem Hunterowa, teraz Jarocka, rodzona Paczeńska" oraz Wacław Leopold Rajski z Rajska na Bielczowicach i Adam Samson Paczeński z Wielkiej Paczyny na Łagiewnikach zeznają, że: "Pan Bogusław Hunter przy godnowiernych świadkach, a rycerskich osobach, statku swego Małej Dąbrówki [...] Panu Janowi Kamieńskiemu z Świętochłowic [...] dobrowolnie ustąpił". Pismo czyniło zadość formalnościom, bo transakcja nie była wcześniej "na papier uwiedziona". Świadkowie oświadczyli, że nie będą zgłaszane pretensje do przekazanego ongiś majątku, a Jan Kamieński może nim swobodnie dysponować.

Pismo ws. majątku Mała Dąbrówka z 4 grudnia 1714 r. (7) (kliknij miniaturę by powiększyć).

Podsumowując, dwa dokumenty z Archiwum Państwowego w Katowicach pozwalają dopisać kolejny rozdział do historii naszej miejscowości. Dowiadujemy się z nich, że po Cellarich (1690 r.) a przed Kamieńskim (ok. 1702 r.) Dąbrówka należała do Kacpra i Bogusława Hunterów z Grandonu. Czy jednak chodziło o całą wieś, czy może tylko jeden z jej działów? W informacjach o Dąbrówce Małej z przełomu XVII i XVIII w. pojawiają się bowiem jeszcze inne osoby: Adam Rymułtowski (8), Wilhelm Gottlieb Sobek (9) oraz Karol Sobek (10).

Nie jestem znawcą staropolszczyzny ani bohemistą (dokument z 1690 r. napisano w języku staroczeskim), ale mam nadzieję, że istotne fragmenty zostały przeze mnie poprawnie przetłumaczone i zinterpretowane. Wdzięczny będę za wszelkie korekty i uzupełnienia :)

---

Źródła i przypisy:

(1) Autorzy Szlachty Górnośląskiej (2) wyróżnili dwie Elżbiety Cellari (s. 93 i 98). W mojej opinii chodzi jednak o tę samą osobę, ponieważ i w dokumencie z 1667 r. i w dokumencie z 1690 r. (5) występuje Elżbieta z Ostromęcka Cellara. Ponadto Elżbieta z Ostromęcka była żoną Jana Pawła Cellarego, generała piechoty koronnej, a nie jak podano Andrzeja, brata Jana Pawła (s. 93).
(2) Jerzy Horwat, Zdzisław Jedynak, Zbigniew Kiereś, Szlachta Górnośląska. Materiały do dziejów szlachty górnośląskiej od początku XVI do połowy XVIII wieku z zbiorze Dokumentów Archiwum Miejskiego w Bytomiu, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu - zeszyt nr 9, Bytom 2008, s. 169-173.

(3) Rajner Smolorz, Bernard Szczech, Edward Wyżgoł, Zamek w Tarnowicach Starych. Centrum Sztuki i Dawnego Rzemiosła, Tarnowskie Góry 2012, s. 24-27.
(4) Josef Pilnáček tak opisał herb: "tarcza podzielona w poprzek, w górnej białej połowie czarny pies z białymi kończynami i białą plamą na gardle zwrócony w prawo, w dolnej części na błękitnym tle trzy rogi myśliwskie ze złotymi sznurami; w klejnocie herbu po prawej czarny pies, po lewej półksiężyc z gwiazdą nad nim", por. Josef Pilnáček, Rody stareho Slezska, T. 2, Brno 1991, s. 620.
(5) Archiwum Państwowe w Katowicach, Akta sądu obwodowego w Mysłowicach, zesp. 12/5, sygn. 18, s. 10-14.
(6) Osep - danina płacona w zbożu.

(7) Archiwum Państwowe w Katowicach, Akta sądu obwodowego w Mysłowicach, zesp. 12/5, sygn. 18, s. 15-18.
(8) Zobacz artykuły Dąbrówka Mała w XVIII wieku oraz Ks. Jan Kudera: Początki Małej Dąbrówki.
(9) Jacob Lustig w Geschichte der Stadt Myslowitz in Ober Schlesien (Myslowitz 1867) na stronie 56 przy roku 1696 wymienia Wilhelma Gottlieba Sobka z Kornic "pana na Mysłowicach, Brzezince, Brynowie, Katowicach, Bogucicach, Kuźnicy Boguckiej, Dąbrówce".
(10) F. Gramer, Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, Beuthen 1863, s. 192-193 (polski przekład: Franz Gramer, Kronika miasta Bytomia na Górnym Śląsku, oprac. Jan Drabina, przekł. Antoni Niemczura, Bytom 2014, s. 172: "W roku 1700 w aktach odnotowano następujących właścicieli dóbr regencji bytomskiej (...) Dąbrówka Mała: pan Karol Sobek.").
inne:
Roman Sękowski, Herbarz szlachty śląskiej: informator genealogiczno-heraldyczny, T. 3 (H-K), "Videograf II", Fundacja "Zamek Chudów", Katowice 2003, s. 213-214.